Đường sống của Tolstoi – một thời khó sống

SGTT.VN - Nước Nga ngày nay đã lãng quên Lev Tolstoi. Ngày giỗ thứ 100 của Lev Tolstoi trôi qua giữa mùa đông lạnh lẽo của nước Nga và sự hờ hững của nhiều người.

Chân dung Tolstoi qua nét vẽ của Repin.

Đó là ghi nhận của AFP ngày 20.11. Trong khi đó thì cả thế giới, đặc biệt những người được thừa hưởng những giá trị giáo dục từ nền văn hoá Nga trong quá khứ, đang có nhiều hoạt động tưởng nhớ đại văn hào này.

Tại Hà Nội, nơi mà diện mạo xã hội một thời (và cho đến hôm nay) được định hình từ những nhóm trí thức được đào tạo từ Nga, đã có nhiều hoạt động hội thảo, triển lãm quan trọng về Tolstoi. Một trong những ý tưởng quan trọng xuyên suốt mọi hoạt động tưởng nhớ ngày mất của Tolstoi tại Việt Nam: muộn màng ghi nhận Tolstoi không chỉ trong tư cách văn hào, tác giả của những tiểu thuyết kinh điển đồ sộ như Chiến tranh và hoà bình, Anna Karenina… mà còn là một nhà tư tưởng.

Cuốn sách gần 1.200 trang có tên Đường sống (*), tập hợp những văn thư và nghị luận chọn lọc được viết vào những năm cuối cuộc đời suy tưởng, khắc kỷ và khép kín của đại văn hào này đã kịp dịch và cho ra mắt độc giả Việt Nam, cung cấp thêm cái nhìn về một “Tolstoi-ism” (trước đây, tại Việt Nam đã từng xuất hiện bản dịch cuốn Tự thú, do Đỗ Tư Nghĩa chuyển ngữ từ bản dịch tiếng Anh Confession của David Patterson cũng là một bổ sung về khía cạnh này).

Trong Đường sống, độc giả nhận ra Tolstoi là một nhà lý thuyết về giáo dục vĩ đại. Nhiều tư tưởng của ông có tính tiên tri về xu hướng mà những nhà dân chủ giáo dục theo đuổi về sau. Ông chống lại những chính sách giáo dục cưỡng bách mà các nhà nước áp đặt trên dân chúng. Theo ông, nhà trường trong trường hợp này trở thành nơi truyền dạy đạo đức giả, giết chết niềm hứng thú tiếp nhận tri thức và sáng tạo nơi người học, “làm méo mó trường kỳ những năng lực trí tuệ”, làm cho trẻ em bị “tách biệt khỏi những điều kiện cần thiết để phát triển mà chính thiên nhiên ban cho nó”.

Nhìn thấy ở nhà trường là công cụ “ngu dân dễ trị” cũng như nhồi sọ tư tưởng mà một số chính phủ thời đó tiến hành, biến người học thành những “bán sinh vật”, Tolstoi viết: “Cái trạng thái tâm lý kỳ quặc mà tôi gọi là trạng thái học đường của tâm hồn, chúng ta rất đáng tiếc đều biết rõ là cái trạng thái khi mà mọi năng lực cao cấp như tưởng tượng, sáng tạo, suy luận đều nhường chỗ cho những năng lực nào đó khác bán sinh vật: phát ra những âm không liên quan gì đến tưởng tượng, đếm những con số đứng liền nhau 1, 2, 3, 4, 5, cảm nhận những từ ngữ không liên tưởng với bất kỳ hình tượng nào; tóm lại, nó là một năng lực đàn áp ở trong bản thân mọi năng lực cao cấp chỉ để phát triển những năng lực phù hợp với trạng thái nhà trường như nỗi sợ sệt, sự căng thẳng đầu óc và thói chăm chú”.

Ông đề xuất một chế độ giáo dục tôn trọng thiên hướng tự nhiên của con người, đó là tự do chọn lựa tri thức và yêu thương. Một chế độ giáo dục tạo nên những con người khác biệt, có trang bị để chủ động trong cuộc sống.

Một trong những thông điệp quan trọng của cuốn sách này bên cạnh giáo dục, là bàn về khả năng ứng phó với những áp chế chính trị, cái ác, bạo lực. Ông chủ trương hành xử bất hợp tác trong một tương giao bất bạo động, tuân thủ một lương tâm hoà bình “mà thượng đế đặt vào” trong mỗi người (tư tưởng này gần với Gandhi).

Nhưng cũng chính tinh thần Kitô giáo đậm đặc trong những luận thuyết về tự do, chân lý, cứu cánh cuộc sống đó, mà triết thuyết của Tolstoi đã trở thành mục tiêu tấn công của nhiều triết gia, văn nghệ sĩ đương thời, có lẽ nặng nề nhất là Friedrich Nietzsche (trong tác phẩm Antichrist, Nietzsche cho rằng cùng với Wagner, Tolstoi là biểu hiện của sự suy đồi trong nền văn học nghệ thuật).

Đối lập tư cách là một nhà văn được toàn thế giới ngưỡng mộ, Tolstoi là nhà tư tưởng rất đơn độc, với nghĩa “kẻ đi đường hẹp” (theo cách nói của Kinh Thánh) khi cánh tả lẫn cánh hữu đều có lý do để chống ông. Có một điều, những kẻ chống ông từ nhỏ nhẹ đến hung hăng nhất, từ tế nhị đến hồ đồ nhất đều quên rằng, tư tưởng vốn là một hành trình, không phải là một đích đến đã được định vị, bất di bất dịch; tư tưởng chính là dấn thân đặt ra những câu hỏi gợi mở chứ không phải là những câu trả lời tất định. Thật đáng quý, chúng ta tiếp nhận được thái độ khiêm tốn thông tuệ của ông qua tương tác thư từ của Tolsoi với những người cùng thời như Gandhi, Soloviev, Turgenev, Henrik Sienkiewicz hay Romain Rolland…

Đứng trong viễn tượng của một kỷ nguyên hỗn loạn, đa nguyên để nhìn về Tolstoi, chúng ta nhận ra vẻ hiền minh, nhỏ nhẹ của một nhà nhân văn sâu sắc, mang cái lý tưởng về một nhân loại hoà bình, bình đẳng, biết tôn trọng điều thiện, sự thật, những giá trị lương tâm. Ở khía cạnh này, Tolstoi với tư cách một nhà tư tưởng, dù bị đâu đó lãng quên, vẫn không là kẻ “cô đơn trên con đường hẹp” khi mà nhân loại đang không ngừng phản tư trên con “đường sống”, chứ không chỉ biết “mê tín” văn minh hay quyền lực.

Nguyễn Vĩnh Nguyên

(*) Phạm Vĩnh Cư tuyển dịch, giới thiệu và chú giải, với sự tham gia của nhóm dịch giả Lã Nguyên, Vũ Thế Khôi, Từ Thị Loan, Nguyễn Thị Kim Hiền, NXB Tri Thức, 2010